خار پاشنه (به انگلیسی Calcaneal spur یا Heel spur) زائدهٔ استخوانی کوچکی در زیر استخوان پاشنه است که در رادیوگرافی دیده میشود. نکتهٔ مهم این است که وجود خار پاشنه همیشه به معنای درد نیست؛ بسیاری از افراد با خار پاشنه بدون هیچ دردی زندگی میکنند و در بخش زیادی از موارد، درد پاشنه به التهاب فاسیای پلانتار مربوط است، نه به خود زائده. در این مقاله علت، علائم، تشخیص و روشهای درمان خار پاشنه را مرحله به مرحله بررسی میکنیم.
بیماری خار پاشنه چیست؟
خار پاشنه معمولاً از محل اتصال فاسیای پلانتار به استخوان پاشنه رشد میکند. فاسیای پلانتار نواری از بافت محکم در کف پا است که قوس پا را حفظ میکند و ضربههای راه رفتن را میان بدن توزیع میکند. کشش و فشار مکرر روی این نوار میتواند به التهاب و در بلندمدت به رسوب کلسیم و تشکیل زائده منجر شود.
اندازهٔ خار با شدت درد ارتباط مستقیم ندارد؛ خارهای بزرگ میتوانند کاملاً بیعلامت باشند و درد شدید میتواند با خار کوچک یا بدون خار رخ دهد. در رادیوگرافی، خار به شکل زائدهٔ نوکتیز یا قوسدار زیر پاشنه دیده میشود، اما در بخشی از بیماران با درد پاشنه هیچ خاری در عکس دیده نمیشود. به همین دلیل تشخیص بر معاینه و شرححال تکیه میکند، نه فقط بر عکس.
دلایل به وجود آمدن این عارضه کدامند؟
فشار و کشیدگی مداوم فاسیای پلانتار، شایعترین زمینهٔ ایجاد درد و خار پاشنه است. عوامل مستعدکننده عبارتاند از: کفش نامناسب و کفش کاملاً صاف، راه رفتن و ایستادن طولانی روی سطوح سخت، افزایش وزن، سفت بودن عضلات پشت ساق، کف پای صاف یا قوس زیاد پا، التهاب تاندون آشیل، افزایش ناگهانی شدت فعالیت بدنی، و فعالیتهای تکراری همراه با ضربه به پاشنه. با افزایش سن، بافت چربی و فاسیای پاشنه تحمل کمتری در برابر ضربه پیدا میکند و احتمال ایجاد زائده بیشتر میشود. مشکلات کمر و دیسک نیز میتوانند الگوی راه رفتن را تغییر دهند و فشار روی پاشنه را افزایش دهند.
علائم و نشانه های این بیماری چیست؟
یکی از اصلی ترین و شایع ترین علایم وجود خار پاشنه احساس درد در زیر و قسمت پاشنه پا می باشد این درد که با سوزش، حرارت و گرمی در منطقه ی آسیب دیده همراه است شامل دردی خنجر مانند و تیز می باشد درد خار پاشنه در زمان صبح بعد از بیدار شدن از خواب و در هنگام برداشتن اولین قدمها در صبح و یا بعد از یک نشستن طولانی و حرکت ثابت بدن، بعد از شروع به راه رفتن و قدم های اولیه دردناک تر بوده و احساس درد و خشکی در کف پا حس می شود که بعد از چند دقیقه از شدت این درد کاسته خواهد شد. همچنین احساس خستگی زیاد کوفتگی در قسمت پاشنه پا در پایان روز از دیگر علائم خار پاشنه است. این درد ممکن است در هنگام دویدن و یا راه رفتن روی سطوح سخت نیز اوج بگیرد.
راه های تشخیص خارپاشنه کدامند؟
برای تشخیص خار پاشنه ابتدا شرححال و سابقهٔ بیماریهای پا و کمر بررسی میشود؛ سپس قدرت عضلات پا، دامنهٔ حرکتی مچ، وضعیت قوس پا و الگوی ایستادن و راه رفتن معاینه میشود. رادیوگرافی برای بررسی وضعیت استخوان انجام میشود. اگر درد به درمانهای اولیه پاسخ ندهد یا علائم غیرمعمول باشد، سونوگرافی یا امآرآی برای بررسی پارگی فاسیا، تاندون آشیل و اعصاب به کار میرود.
روش درمان خار پاشنه چگونه است؟
در بیشتر موارد درمان بیماران مبتلا به خار پاشنه بدون عمل جراحی معمولا با اقدامات غیر جراحی بهبود میابند. برای درمان و روش درمان با توجه به شرایط خاص فیزیکی، هر بیمار، برنامه درمانی مناسب را از روش های درمانی، توسط پزشک تجویز می کند تا بیماری به شرایط عادی خود برگردد.
شاک ویو تراپی: در درد مزمن پاشنه که چند ماه ادامه داشته و به درمانهای ساده پاسخ نداده، امواج شوک خارج بدنی در بخشی از بیماران درد را کاهش میدهد. این روش غیرتهاجمی است و معمولاً پیش از گزینهٔ جراحی در نظر گرفته میشود، اما برای همهٔ بیماران اثر یکسان ندارد و انتظار درمان قطعی از آن درست نیست.
کفی طبی خار پاشنه: کفی طبی یکی از رایجترین روشهای کاهش فشار روی فاسیای پلانتار و پیشگیری از عود درد است. کفی با حمایت از قوس پا و توزیع بهتر فشار، ضربهٔ وارد بر پاشنه را کم میکند. کفی مناسب بهصورت سفارشی ساخته میشود: ابتدا از پا اسکن سهبعدی تهیه میشود و سپس کفی بر اساس شکل پا و نوع فعالیت فرد ساخته میشود. در کلینیک پا این ارزیابی و ساخت کفی سفارشی انجام میشود.
استراحت و کم کردن فعالیت: کسانی که به بیماری خارپاشنه مبتلا هستند از فشار آوردن به پاشنه پا به هر شکلی باید پیشگیری کنند. استراحت یکی از روش های غیر درمانی خار پاشنه است. بدین منظور در این روش باید از انجام فعالیت های پر تحرک و سنگین مانند دویدن و پریدن که باعث ضربه و فشار مداوم به پاشنه پا می شود پرهیز کرد و یا شدت آن را کم کرد.
درمان دستی مفصل مچ پا: انجام این روش در کنار حرکات و نرمش های کششی می تواند در انعطاف پذیری پاشنه پا تاثیر گذار باشد.
ماساژ و کمپرس یخ: کمپرس یخ به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه و چند بار در روز میتواند التهاب موضعی و درد را کم کند؛ یخ را مستقیم روی پوست قرار ندهید. ماساژ ملایم کف پا و عضلات ساق نیز سفتی بافت را کاهش میدهد، اما فشار مستقیم و شدید روی نقطهٔ دردناک وضعیت را بدتر میکند.
مصرف دارو: در این روش با استفاده از دارو های مسکن تا حدی می توان از فشار و درد این عارضه را کاهش داد.
تزریق کورتیکواستروئید: تزریق میتواند درد را در کوتاهمدت کاهش دهد، اما تکرار زیاد آن خطر پارگی فاسیای پلانتار و تحلیل بافت چربی پاشنه را افزایش میدهد. بنابراین باید محدود، با تجویز پزشک و در کنار درمانهای اصلاحی انجام شود؛ تزریق بهتنهایی علت درد را برطرف نمیکند و ممکن است درد را به مشکل دیگری مانند صافی کف پا یا تغییر الگوی راه رفتن گره بزند.
ماساژ درمانی: ماساژ میتواند بهعنوان روش کمکی، سفتی عضلات ساق و کف پا را کاهش دهد و بعد از حرکات کششی استفاده شود. ماساژ با آب گرم و روغن بهتنهایی درمان خار پاشنه نیست، اما برای کاهش تنش عضلانی و بهبود حس حرکت مفید است.
طب سوزنی: شواهد دربارهٔ اثربخشی طب سوزنی در درد پاشنه محدود و متفاوت است. برخی بیماران کاهش درد را گزارش میکنند و این روش میتواند بهعنوان درمان کمکی در کنار تمرین و کفی در نظر گرفته شود، نه جایگزین درمان اصلی.
اوزون درمانی: این روش در برخی مراکز برای درد مزمن پاشنه استفاده میشود، اما شواهد کافی برای توصیهٔ عمومی آن وجود ندارد. اگر بهعنوان گزینه مطرح میشود، باید محدودیت شواهد، هزینه و نیاز به تکرار جلسات با بیمار در میان گذاشته شود.
نرمش: انجام حرکات کششی مناسب یکی از روش های درمانی خار پاشنه است. در این روش با انجام حرکات می توان باعث کشش در عضلات پشت ساق پا شد که در نتیجه باعث نرم شدن، بالا بردن قابلیت انعطاف پذیری پاشنه پا می شود برخی از این نرمش ها کشش عضلات پشت ساق، کفی، کشش، فاشیای پلانتار، اسپلینت شبانه می باشند.
درمان با روش جراحی: جراحی بهندرت لازم میشود و تنها در مواردی که درد شدید پس از ۶ تا ۱۲ ماه درمان منظم غیرجراحی ادامه دارد بررسی میشود. در این روش بخشی از فاسیا آزاد میشود تا کشش روی پاشنه کم شود. جراحی نیز تضمین نتیجه نیست و دورهٔ نقاهت و محدودیت فعالیت دارد.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
درد پاشنه اغلب با درمان محافظتی بهبود مییابد، اما در این موارد معاینهٔ تخصصی لازم است:
- درد شدید و ناگهانی بعد از ضربه، پرش یا زمین خوردن
- عدم بهبود پس از ۶ تا ۸ هفته درمان محافظتی منظم
- بیحسی، گزگز یا سوزش در کف پا (احتمال درگیری عصب)
- درد و تورم دوطرفه همراه با تب یا علائم عمومی
- دیابت یا نوروپاتی، زخم یا تغییر رنگ پوست پا
- محدودیت شدید راه رفتن یا تغییر واضح الگوی راه رفتن
پرسشهای متداول درباره خار پاشنه
خار پاشنه چقدر طول میکشد تا خوب شود؟ با درمان محافظتی، کاهش درد معمولاً در ۳ تا ۶ هفته آغاز میشود، اما در بخشی از بیماران چند ماه طول میکشد. اگر پس از ۶ تا ۸ هفته بهبودی ندیدید، ارزیابی تخصصی لازم است.
آیا خار پاشنه باید برداشته شود؟ برداشتن خار بهتنهایی هدف درمان نیست و جراحی فقط در موارد مقاوم و پس از بررسی کامل بهندرت انجام میشود.
آیا کفی طبی خار را از بین میبرد؟ کفی و کفش مناسب فشار روی فاسیا را کم میکنند و درد را کاهش میدهند؛ هدف از بین بردن زائده نیست. خار بیعلامت نیازی به درمان ندارد.
چه کفشی برای درد پاشنه مناسب است؟ کفشی با کفی نیمهسخت و حمایتکننده، پاشنهٔ حدود ۲ تا ۳ سانتیمتر، فضای کافی پنجه و بدون سایش. کفش کاملاً صاف و بدون حمایت، فشار روی پاشنه را بیشتر میکند.
سخن پایانی درباره این بیماری
خار پاشنه یک یافتهٔ استخوانی است که همیشه با درد همراه نیست؛ آنچه اهمیت دارد، بررسی علت درد پاشنه و اصلاح بار وارد بر فاسیای پلانتار است. بیشتر بیماران با کاهش فشار، کفی مناسب، تمرین کششی منظم و کنترل وزن بهبود مییابند و جراحی بهندرت لازم میشود. اگر درد بیش از ۶ تا ۸ هفته ادامه یافت یا با بیحسی و ضعف همراه بود، معاینه را به تعویق نیندازید.
این مطلب آموزشی است و جایگزین معاینه و توصیهٔ اختصاصی متخصص نیست.