پروتز (Prosthesis) به اندام یا بخش مصنوعی گفته میشود که جایگزین بخش از دست رفتهٔ بدن میشود. پروتز اندامهای فوقانی و تحتانی، پروتزهای صورت و چشم و پروتزهای زیبایی، همه در این خانواده قرار میگیرند. برخلاف تصور رایج، پروتز تنها یک موضوع زیبایی نیست؛ هدف اصلی آن بازگرداندن عملکرد، امکان راه رفتن و انجام کارهای روزمره و در کنار آن اصلاح ظاهر است. انتخاب و ساخت پروتز برای هر فرد متفاوت است و بر اساس سطح قطع عضو، سن، شغل، وزن و وضعیت پوست و بافت انجام میشود.
تعریف کلی و کامل درباره پروتز
قطع عضو به دو صورت مادرزادی یا در اثر اتفاقات گوناگون رخ می دهد. افراد بسیاری به دلیل روبرو شدن با بیماری های مختلف مانند دیابت، تروما، بیماریهای عروقی، سرطان، درگیری تصادفات، حوادث و یا غیره… قطع عضو را تجربه می کنند. معنا و مفهوم اصلی پروتز به عنوان روش کاربردی و جایگزین برای اندام از دست رفته استفاده می شود. امروزه انواع متعددی از آن ها مورد استفاده قرار می گیرند که از سه بخش اصلی رابط، اجزا و پوشش تشکیل می شوند و نقش بسیار کاربردی داشته و به راحتی در دسترس هستند. برای تهیه اندام مصنوعی هیچ روش استانداردی وجود ندارد و بدن هر کدام از بیماران در مقابل آن واکنش خاص و متفاوت را نشان می دهد بنابراین ساخت پروتز برای هر بیمار اختلافات و تفاوت هایی را شامل می شود که نیاز به یک پروتز مجزا است.
این روش برای بهبود در وضعیت ظاهری مراقبت بیشتر، افزایش و بهبود عملکرد در بخش هایی که دچار نقص عضو و یا از دست دادن اندام شده است مورد استفاده قرار می گیرد. استفاده از پروتز تاثیر بسیار زیادی در بازگشت به روال عادی زندگی دارد با انتخاب آگاهانه و بهترین تصمیم می توان گزینه مناسبی را انتخاب کرد. با پیشرفت تکنولوژی پروتزها با کیفیت بالا تولید شده که در حد بسیار زیادی کارایی دارند و بسیار طبیعی به نظر می آیند به همین دلیل باعث ایجاد ظاهری متناسب خواهد شد. برای انتخاب و ساخت آن با توجه به نیاز بیمار، نوع شغل و فعالیت بیمار معیارهایی نظیر وزن، جنس، سن، شغل و علت قطع عضو در نظر گرفته می شود.
یکی از نکات مهم در ساخت پروتز، انتخاب مواد سبک و مقاوم و سازگار با پوست است تا وزن پروتز آزاردهنده نباشد و احتمال حساسیت و تحریک پوست کم شود. پروتز مناسب میتواند هزینههای بلندمدت مراقبت و بستری را کاهش دهد، اما این موضوع به تطبیق درست، آموزش استفاده و پیگیری دورهای بستگی دارد.
انواع پروتز اندام مصنوعی کدامند؟
پروتزها را میتوان به دو گروه کلی تقسیم کرد: پروتزهای زیبایی (ظاهری) و پروتزهای عملکردی. پروتز زیبایی برای بازگرداندن ظاهر ساخته میشود، مانند پروتز چشم، گوش، بینی، سینه و انگشت؛ این پروتزها ممکن است عملکرد محدودی داشته باشند اما اثر روانی و اجتماعی مهمی دارند. پروتزهای اندامی علاوه بر ظاهر، عملکرد دارند و به دو دستهٔ اندام تحتانی و اندام فوقانی تقسیم میشوند؛ پروتز زیر زانو، بالای زانو، پا و پروتز دست و بازو از این دستهاند.
پروتز اندام های تحتانی
پروتز اندام تحتانی که جایگزین روشی برای اندام از دست رفته در قسمت تحتانی بدن می شود وظیفه تحمل وزن کل بدن را دارد و به فرد آسیب دیده توانایی انجام حرکاتی مثل راه رفتن و ایستان را ایجاد کرده و هم چنین، جایگزین اندام از دست رفته می شود و می تواند زندگی فرد را دچار تغییر و تحول کند و قابلیت های جدیدی را در اختیار فرد قرار دهد این نوع شامل قطع عضو اندام تحتانی مثل انگشتان پا، بالای زانو، ساق پا، مفصل ران، انواع زانو مثل پروتز زیر زانو، پروتز روی زانو، پایلون، قطعات پنجه و مچ پا و یا پا به صورت کامل است.
پروتز اندام های فوقانی
پروتز اندام فوقانی معمولا سبک وزن ساخته می شوند تا بیمار احساس وزن بیشتر را نداشته باشد هم چنین جنس این نوع اغلب از جنس سیلیکون می باشد که به رنگ طبیعی بدن است و تا حدی جابه جایی اشیا کوچک را می توان به وسیله پروتز انجام داد پروتز اندام فوقانی به قطع عضو در قسمت بالای بدن مربوط می شود. عوامل بسیاری در قطع عضو اندام فوقانی دخیل هستند قطع عضو اندام فوقانی شامل قطع شدن دست، قطع مچ دست، انگشتان شست دست، قست مچ به پایین دست، زیر آرنج، بالای آرنج، سطح شانه آرنج تا شانه کتف و غیره… است.
پروتزهای زیبایی
پروتزهای زیبایی: این پروتزها جایگزین ظاهر بخش از دست رفته یا ناقص بدن میشوند و برخلاف عملهای جراحی زیبایی، جراحی محسوب نمیشوند. نمونههای رایج آن پروتز چشم، گوش، بینی و سینه است. پروتزهای سیلیکونی صورت با چسب یا اتصال مغناطیسی روی پوست قرار میگیرند و رنگ آنها با پوست بیمار تطبیق داده میشود. دوام و نگهداری این پروتزها به جنس، مراقبت روزانه و تعویض دورهای بستگی دارد.
پروتز های مایوالکتریک
پروتزهای مایوالکتریک: این پروتزها از سیگنال الکتریکی عضلات باقیماندهٔ بازو استفاده میکنند و حرکت دست و انگشتان را ممکن میسازند. پروتز مایوالکتریک پیشرفتهترین نوع پروتز اندام فوقانی است، اما دامنهٔ حرکت آن محدود به طراحی مفاصل و تعداد موتورها است و «نامحدود» نیست. این پروتزها سنگینتر و گرانترند، به باتری نیاز دارند و در محیط مرطوب باید مراقبت شوند.
انتخاب پروتز مایوالکتریک برای همه مناسب نیست و به سطح قطع عضو، کیفیت سیگنال عضلانی، تحمل وزن پروتز و اهداف فرد بستگی دارد. در برخی بیماران پروتز مکانیکی یا کابلی گزینهٔ عملیتری است و انتخاب باید با ارزیابی تیم توانبخشی انجام شود.
پروتزهای ورزشی
قطع عضو در افرادی که دارای فعالیت ورزشی هستند اثرات مخربی را در سلامت روحی و روان فرد در پی خواهد داشت برای جبران این قطع عضو در افراد فعال و ورزشکار از پروتز ورزشی استفاده می شود با پیشرفت علم و تکنولوژی پروتز ورزشی باعث بازگشت زندگی فرد به روال عادی و انجام حرکات فیزیکی، ورزشی و اعمال لازم جهت ورزش بدون محدودیت انجام می شود و فرد می تواند تا سطح حرفه ای شدن پیش برود معروف ترین پروتزهای ورزشی، پروتز ورزشی زیر زانو که مخصوص دویدن می باشد. به طور کلی هدف از ساخت پروتز ورزشی امکان بالا بردن انجام حرکات لازم در ورزش بدون محدودیت می باشد.
عملکرد اندام مصنوعی چگونه می باشد؟
هدف از ساخت پروتز بازگشت فرد به فعالیت های روزمره و امکان مجدد برای انجام فعالیت روزانه است همانطور که حرکت اندام طبیعی به وسیله عضلات انجام می شود در استفاده از پروتز این عملکرد، به وسیله کابل ها تامین می شود. طراحی، اندازه دقیق و راحتی پروتز، ساخت و تنظیمات انتخاب اجرای آن در عملکرد آن نقش مهمی دارند. سبک و نوع پروتز مناسب دکتر ارتوپد فنی و دیگر متخصصانی که بخشی از تیم توانبخشی هستند انجام می شود.
اندام مصنوعی چگونه به بدن متصل می شوند؟
پروتز ها بر حسب نوع از طریق روش های مختلف با توجه به شرایط خاص هر فرد به بدن متصل می شود این روشها عبارتند از:
- سوکت: بخشی از قسمت پروتز می باشد که انتهای اندام قطع شده به ویژه برای دست و پا در آن قرار می گیرد.
- چسب: این قسمت برای پروتز های کوچک و زیبایی در قسمت صورت مانند پروتز بینی، گوش استفاده می شود.
نگهدارندهٔ عینکی و فریم: برخی پروتزهای صورت و چشم با فریم عینک یا اتصال مخصوص روی صورت ثابت میشوند. این روش برای پروتزهای کوچک صورت کاربرد دارد و نیاز به تطبیق دقیق دارد تا پروتز در جای خود بماند.
ایمپلنت: در این روش، یک قطعهٔ فلزی در جراحی داخل استخوان قرار میگیرد و پروتز به آن متصل میشود. این روش برای همهٔ پروتزها کاربرد ندارد، نیاز به جراحی و ارزیابی دقیق بافت دارد و در موارد مناسب، ثبات و کنترل بهتری ایجاد میکند.
اندام مصنوعی برای چه کسانی مناسب است؟
ساخت اندام مصنوعی گزینه ای مناسب برای اندام از دست رفته بازگشت به روال عادی زندگی است که می تواند زندگی فرد را دچار تحول کند همان طور که می دانید اندام مصنوعی یا همان پروتز برای قسمت های از بین رفته بدن در اثر عوامل متفاوت مثل بیماری هایی از قبیل دیابت، تروما، بیماری های عروقی، سرطان، صدمات و آسیب های شدید ناشی از ضربه، حوادث جاده ای و یا بعد از انجام جراحی اول برای درمان عضو از بین رفته می باشد و کمک کرده آن را به اندام طبیعی متصل کند، تا افراد بتوانند بدون کمبود نقص عضو زندگی عادی خود را ادامه دهند.
مراحل ساخت پروتز
- ارزیابی اولیه: بررسی سطح قطع عضو، وضعیت پوست و بافت، قدرت عضلات، دامنهٔ حرکتی و اهداف فرد.
- قالبگیری یا اسکن: شکل اندام باقیمانده ثبت میشود تا سوکت روی بدن بیمار ساخته شود.
- سوکت آزمایشی: بیمار سوکت را امتحان میکند و نقاط فشار و تطبیق اصلاح میشود؛ این مرحله معمولاً چند جلسه طول میکشد.
- ساخت پروتز نهایی: اجزا و مفصل مناسب انتخاب و پروتز مونتاژ و تنظیم میشود.
- آموزش و گامآموزی: نحوهٔ پوشیدن، مراقبت پوست و راه رفتن با پروتز آموزش داده میشود.
- پیگیری: با تغییر وزن، رشد یا فرسودگی قطعات، پروتز بازبینی و تنظیم میشود.
نگهداری و تعویض پروتز
عمر پروتز یک عدد ثابت نیست و به نوع پروتز، میزان استفاده و تغییرات بدن بستگی دارد. سوکت معمولاً بیشتر از اجزای مکانیکی فرسوده میشود و با تغییر وزن یا شکل اندام نیاز به تعویض یا اصلاح دارد. مراقبت روزانه شامل تمیز کردن سوکت، بررسی پوست و کنترل پیچها و مفاصل است. هر تغییری در تطبیق، درد یا زخم پوستی باید سریع بررسی شود، نه اینکه با پد اضافی پوشانده شود.
پرسشهای متداول
آیا با پروتز میتوان فعالیت ورزشی انجام داد؟ بله، برای بسیاری از فعالیتها پروتزهای ورزشی اختصاصی وجود دارد؛ انتخاب آن به نوع ورزش و سطح فعالیت بستگی دارد.
پروتز چقدر وزن دارد؟ وزن پروتز به سطح قطع عضو، جنس سوکت و نوع اجزا بستگی دارد و در ساخت، سبکی و تحمل بیمار در نظر گرفته میشود.
آیا پروتز درد ایجاد میکند؟ پروتز مناسب نباید درد مداوم ایجاد کند؛ درد یا زخم پوستی نشانهٔ عدم تطبیق سوکت یا نیاز به تنظیم است.
هزینهٔ پروتز چگونه تعیین میشود؟ هزینه به سطح قطع عضو، نوع سوکت، اجزای مکانیکی یا مایوالکتریک و تعداد جلسات تطبیق بستگی دارد و پس از ارزیابی اعلام میشود.
ساخت پروتز یک فرایند تیمی است: پزشک، ارتزیست و فیزیوتراپیست در ارزیابی، ساخت و آموزش حرکت با هم کار میکنند. نتیجهٔ خوب به تطبیق دقیق سوکت، آموزش گامآموزی و پیگیری منظم بستگی دارد. در بخش ارتوپدی فنی و پروتز کلینیک یکتا ساخت پروتز و در فیزیوتراپی گامآموزی و توانبخشی انجام میشود.
این مطلب آموزشی است و جایگزین معاینه و توصیهٔ اختصاصی متخصص نیست.