ارتوز (Orthosis) وسیلهٔ کمکی خارجی است که برای حفظ راستا، اصلاح وضعیت یا حمایت از مفصل و اندام به کار میرود. ارتوز با پروتز تفاوت دارد: پروتز جایگزین عضو از دست رفته میشود، اما ارتوز روی عضو موجود قرار میگیرد و از آن حمایت میکند. در بعضی بیماریها ارتوز تنها یک وسیلهٔ کمکی نیست، بلکه بخش اصلی درمان است؛ مثلاً در انحراف ستون فقرات (اسکولیوز) در نوجوانی که هنوز در حال رشد است، بریس میتواند از پیشرفت قوس جلوگیری کند. انتخاب نوع ارتوز به تشخیص، سن، وضعیت رشد و هدف درمان بستگی دارد.
انواع بریس ها بر اساس محل استفاده تقسیم بندی می شوند و در سه دسته ارتوز ستون فقرات، ارتوز اندام تحتانی و ارتوز اندام فوقانی جای می گیرند.
ارتوز های مخصوص ستون فقرات
از مهم ترین آن ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
ارتوز میلواکی: بریسی با بسکت لگنی و حلقهٔ گردنی که با بارهای فلزی به هم متصل میشوند و بیشتر برای قوسهای بالای مهرهٔ هشتم سینهای کاربرد دارد. این بریس برای قوسهای پایینتر مناسب نیست و انتخاب آن به سطح قوس، سن و نظر متخصص بستگی دارد.
ارتوز بوستون: ارتوز اصلاحی مورد استفاده برای درمان و اصلاح قوس های اسکولیوزی با راس قوس پایین تر از سطح مهره هشتم سینه ای می باشد این بریس بر اساس قالب اصلی تنه ساخته می شود و نیروی اصلاحی به راس قوس وارد می کند.
Body jacket: در شکستگی های مهره های ستون فقرات از این نوع بریس استفاده می شود که بر اساس محل شکستگی و میزان محدودیت حرکتی هایی که از بریس انتظار می رود محل لبه های بالایی آن متغیر خواهد بود، Body jacket یک تکه یا دو تکه بودن ارتوزها، بر اساس نظر متخصصین تعیین می شود.
L.S.O :T.L.S.O این گروه مجموعه ای از ارتوزها هستند که نقش حمایتی و همچنین فیکس کردن را برای ستون فقرات ایفا می کنند و در شکستگی ها، درمان دیسک، بعد از جراحی توسط فوق متخصص اسکولیوز و … مورد استفاده قرار می گیرند.
ارتوز های ویژه اندام های تحتانی
U.C.B.L: نوعی کفی است که بر اساس قالب پای فرد از جنس پلی اتیلن ساخته می شود و از قوس طول داخلی پا حمایت می کند و برای کنترل چرخش پاشنه و اصلاح کف پای صاف بکار می رود هم چنین مفصل ساب تالار را در وضعیت آناتومیکی نگه می دارد.
کفش طبی: بر اساس نیاز فرد طراحی و ساخته میشود و انواع آن شامل کفش مخصوص پای دیابتی، کفش ورزشی طبی و کفش ارتوپدی است. برای آشنایی با ویژگیهای یک کفش طبی مناسب، مقالهٔ کفش طبی استاندارد چه ویژگیهایی دارد را بخوانید.
AFO : یکی از رایج ترین و متداول ترین ارتوزهایی است که مورد استفاده قرار می گیرند AFO ها هستند. این نوع برای کنترل همزمان مچ و پا کاربرد دارند. انواع مختلف این بریس ها وجود دارد که در شرایط متفاوت بیماران، آنها را به کار می بریم. AFO ها در ظاهر ممکن است تفاوت کمی با هم داشته باشند اما خواص بیومکانیکی متفاوتی دارند بعضی از انواع آنها علاوه بر مچ بر مفاصل بالاتر مثل زانو و حتی لگن و ران نیز تاثیر می گذارند و آنها را کنترل می کنند. این بریس در آسیب های عصب پرونئال بدنبال شکستگی های اندام تحتانی و عدم کنترل مچ در ضایعات دیسک های بین مهره ای و هم چنین بیماران سکته مغزی استفاده می شود.
Knee Cage: ارتوز زانو برای ایجاد محدودیت حرکتی یا حمایت از زانو مورد استفاده قرار می گیرد این بریس ها معمولا در پارگی های بافت نرم مفصل زانو مورد استفاده قرار می گیرند. زوایای مفصل و شکل ساختاری آن بنا به نوع ضایعه مانند پارگی ACL ،PCL ،MCL ،LCL و همچنین پارگی مینیسک قابل تغییر می باشد.
KAFO و Long leg Brace: در بیمارانی که عضله چهار سر ران ضعیف دارند یا زانوی آنها دچار کانترکچر است این بریس اندیکاسیون دارد. Long leg Brace دارای شل رانی و شل ساق پایی که توسط مفصل زانو که در داخل و خارج زانو قرار می گیرند به هم متصل می شوند. ارتوز در ادامه توسط بارهای انتهایی ممکن است به کفش نیز وصل شود. مفاصل زانویی بسیار متنوعی وجود دارد مثل Swiss Lock ،Drop Lock ،Offset Knee ،Pneumatic و… که براساس نیاز بیمار در بریس تعبیه می شوند. بریس KAFO نیز نوع یک تیکه و استاتیک Long leg Brace است و از ترموپلاستیک ساخته شده و معمولا هیچ قطعه فلزی ندارد اندیکاسیون استفاده از آن اکثرا هنگام خواب و برای حفظ راستای آناتومیک اندام تحتانی و به منظور جلوگیری از ایجاد کانترکچر استفاده می شود.
RGO و HKAFO: این بریسها نوعی بریس بلند هستند که علاوه بر مچ و زانو، مفصل ران و لگن را نیز حمایت و کنترل میکنند. HKAFO برای فردی به کار میرود که کنترل اندام تحتانی ندارد، مانند برخی بیماران با ضایعهٔ نخاعی، تا بتواند بایستد. RGO (Reciprocating Gait Orthosis) با مکانیزم مفصلی، حرکت متناوب پاها را ممکن میکند و در بیماران پاراپلژی منتخب برای راه رفتن استفاده میشود؛ استفاده از آن به ارزیابی، آموزش و انرژی قابل توجه نیاز دارد و برای همهٔ بیماران مناسب نیست.
بریس هیپ: این بریس ها معمولا بعد از جراحی آرتروپلاستی مفصل ران مورد استفاده قرار می گیرند اهمیت استفاده از این نوع بعد از عمل جراحی مخصوصا بعد از در رفتگی پروتز جاگذاری شده و هنگام عمل، نمود پیدا می کند و بر اساس اینکه در رفتگی بعد از عمل جراحی به سمت قدام باشد یا خلف میزان محدودیت حرکتی ارتوز و نیز ابعاد آن تعیین می شوند.
آشنایی با بریس های اندام فوقانی
بریس های اندام فوقانی ممکن است یک بند انگشت و یا کل دست از شانه تا نوک انگشتان را در بر بگیرند که بر اساس نیاز فرد و عارضه به وجود آمده در دست، این بریس ها طراحی و ساخته می شوند. تعدادی از پرکاربردترین بریس اندام فوقانی در ادامه مطرح شده اند.
Mallet Finger: این مدل بریس بسیار کوچک اما کاربردی برای نگه داری انگشت در وضعیت مناسب و برای جلوگیری از بوجود آمدن بد شکلی در انگشت، به دنبال پارگی تاندون انگشت و شکستگی های بند اول استفاده می شود این بریس بسیار مورد توجه پزشکان بوده و آنرا بسیار موثر و کاربردی می دانند.
Thumb Spica: این ارتوز منحصرا برای نگه داری انگشت شصت در وضعیت آناتومیک استفاده می شود اما کاربرد اصلی Thumb Spica در شکستگی استخوان اسکافوئید و نیز آرتروز مفصل کارپومتاکارپال و متاکارپوفالانژیال می باشد.
Knockle Bender: این ارتوز انگشتان را از مفاصل متاکارپوفالانژیال (مفصل قاعده انگشتان با کف دست) خم می کند تا از بوجود آمدن کانترکچر و خشکی دست در عارضه Ape Hand جلوگیری می کند.
Spider: این بریس با نام های دیگری چون Finger extension assist و یا Radial nerve Orthosis و… نیز شناخته شده و کاربرد آن در ضایعه قطع عصب رادیال می باشد به دنبال قطع شدن عصب رادیال فرد توانایی باز کردن دست و انگشتان را از دست می دهد که استفاده از این بریس انجام این عمل را تسهیل می کند. هم چنین در مراحل اولیه توانبخشی بعد از قطع عصب رادیال، استفاده از این ارتوز جنبه درمانی داشته و باعث بازگشت هر چه سریع تر توانایی بازکردن دست توسط خود فرد می شود.
Cock up: این بریس یکی از معروف ترین و پرکاربردترین بریس ها به شمار می رود که منحصرا برای بی حرکت کردن مچ دست یا نگه داشتن آن در زاویه ای خاص مورد استفاده قرار می گیرد. کاربرد آن در مواردی چون Tennis elbow ،CTS یا سندروم تونل کارپال، شکستگی استخوان مچ، آرتروز و روماتوئید آرتریت و… می باشد.
آنتی اسپاستیک: این ارتوز برای جلوگیری از کانترکچر در مفاصل انگشتان، شصت و نیز مچ دست در افرادی که دچار ضایعه مغزی و سکته شده اند کاربرد دارد.
Elbow Cage: این نوع بریس همانند Knee Cage است اما مفصل آرنج را حمایت می کند و در مواردی چون در رفتگی آرنج و پارگی تاندون ها و رباط های آرنج کاربرد دارد. این ارتوز هم چنین در مواردی چون سوختگی نیز مورد استفاده قرار گرفته و گاهی نقش جلوگیری از ایجاد کانترکچر را داراست در مواردی که فرد برای افزایش دامنه حرکتی مفصل آرنج، توسط کلینیک کاردرمانی و یا فیزیوتراپی معاینه و درمان می شود، در فواصل بین جلسات کار درمانی و فیزیوتراپی برای حفظ دامنه به دست آمده استفاده از Elbow Cage ضروری است.
ارتوز Sarmiento: در برخی شکستگیهای استخوان بازو، بهجای گچ کامل میتوان از این ارتوز عملکردی استفاده کرد که بهداشت فرد را سادهتر میکند و وزن کمتری دارد. این روش در شکستگیهای مناسب و با تأیید پزشک به کار میرود و جایگزین همهٔ روشهای گچگیری نیست.
معرفی ارتوز های مربوط به شانه
این نوع بریس ها شامل Sling یا آویز دست، Hemi Sling ،Gun Slinger ،Wilmer Carrying ،Abduction Pillow ،Air Plan می باشد که همه ارتوزهای شانه به جز Air Plan، در دررفتگی مفصل شانه کاربرد دارند که انتخاب و استفاده از هر کدام بسته به شدت عارضه و طبق نظر متخصصن شانه تعیین می شود. Air Plan بریسی است که معمولا در سوختگی ناحیه زیر بغل و دست مورد استفاده قرار می گیرد.
ارتزیست کیست و کار او چیست؟
ارتزیست عضو تیم توانبخشی است که با ارزیابی، طراحی و ساخت ارتوز و آموزش استفادهٔ صحیح از آن به بیمار کمک میکند. کار او شامل قالبگیری یا اسکن، ساخت در بخش ارتوپدی فنی، تطبیق، اصلاح و پیگیری دورهای است و با پزشک و فیزیوتراپیست همکاری میکند.
ارتوز چگونه تجویز و ساخته میشود؟
- معاینه و تشخیص: پزشک علت مشکل، وضعیت مفصل و هدف درمان را مشخص میکند.
- تعیین هدف ارتوز: حمایت، اصلاح وضعیت، محدود کردن حرکت یا بیحرکت کردن مفصل.
- قالبگیری یا اسکن: شکل اندام ثبت میشود تا ارتوز روی بدن بیمار ساخته شود.
- ساخت و تطبیق: ارتوز ساخته و روی بیمار تنظیم میشود؛ نقاط فشار بررسی و اصلاح میشوند.
- آموزش: نحوهٔ پوشیدن، مدت استفاده و مراقبت پوست آموزش داده میشود.
- پیگیری: با تغییر وزن، رشد یا بهبود وضعیت، ارتوز باید بازبینی و در صورت نیاز اصلاح شود.
مراقبت و مشکلات شایع
- قرمزی یا زخم در نقاط فشار: ارتوز باید تنظیم شود، نه اینکه با پد اضافی پوشانده شود.
- تعریق و بوی نامطبوع: تمیز کردن روزانهٔ پوست و خشک نگه داشتن آن ضروری است.
- ضعف عضلانی در استفادهٔ طولانیمدت: استفاده از ارتوز باید با تمرین عضلات همراه باشد.
- عدم تطبیق پس از تغییر وزن یا رشد: ارتوز قدیمی میتواند باعث آسیب پوست و اختلال حرکت شود.
اگر درد، بیحسی، تغییر رنگ پوست یا تورم در ناحیهٔ زیر ارتوز ایجاد شد، استفاده را متوقف و با متخصص تماس بگیرید.
پرسشهای متداول
ارتوز را چند ساعت در روز باید استفاده کرد؟ بسته به نوع ارتوز و هدف درمان متفاوت است؛ در بریسهای اسکولیوز معمولاً مدت استفادهٔ روزانه تعیینکنندهٔ اثر است و باید طبق برنامهٔ پزشک باشد.
آیا بریس قوس اسکولیوز را صاف میکند؟ هدف اصلی بریس در نوجوانان در حال رشد، جلوگیری از پیشرفت قوس است، نه صاف کردن کامل آن. نتیجه به میزان قوس، سن و مدت استفاده بستگی دارد.
هر چند وقت باید ارتوز را تعویض کرد؟ با رشد کودک، تغییر وزن یا تغییر وضعیت مفصل، ارتوز باید بازبینی شود؛ برای بزرگسالان معمولاً تا زمانی که تطبیق و عملکرد مناسب باشد قابل استفاده است.
آیا میتوان ارتوز را خودم تنظیم کنم؟ خیر. تنظیم نادرست میتواند باعث آسیب پوست و اختلال در راستای اندام شود؛ تنظیم باید توسط ارتزیست انجام شود.
انتخاب و ساخت ارتوز زمانی نتیجه میدهد که تشخیص درست، ساخت دقیق و پیگیری منظم کنار هم باشند. ارتوز مناسب باید راحت باشد، پوست را آزار ندهد و هدف درمانی مشخصی را دنبال کند. پیش از سفارش ارتوز، ارزیابی تخصصی وضعیت مفصل و راستای اندام لازم است؛ در بخش ارتوپدی کلینیک یکتا این ارزیابی انجام و در صورت نیاز ارتوز مناسب تجویز میشود.
این مطلب آموزشی است و جایگزین معاینه و توصیهٔ اختصاصی متخصص نیست.