لیزرتراپی (Laser therapy) در فیزیوتراپی به استفادهٔ کنترلشده از نور با طول موج مشخص برای کاهش درد و التهاب و کمک به ترمیم بافت گفته میشود. کلمهٔ لیزر مخفف Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation است. این مقاله دربارهٔ لیزر کمتوان و پرتوان درمانی است؛ لیزرهای جراحی و زیبایی (برداشتن ضایعات، لیزر مو، جراحی دیسک) تجهیزات، مجوز و کاربرد متفاوتی دارند و موضوع این نوشته نیستند.
در لیزر درمانی، نور متمرکز با طول موج مشخص و دوز کنترلشده به بافت آسیبدیده تابانده میشود. انرژی نور در سلولها جذب میشود و فرایندهای ترمیمی و ضدالتهابی را تحریک میکند. دقت و قابلیت هدفگیری لیزر این امکان را میدهد که ناحیهٔ درمان محدود بماند، اما عمق نفوذ به طول موج، توان دستگاه و نوع بافت بستگی دارد و برای همهٔ بافتها یکسان نیست.
لیزرتراپی بیشتر برای دردهای عضلانیاسکلتی مزمن، آسیبهای تاندون و التهاب موضعی به کار میرود. این روش درمان کمکی است: در کنار تمریندرمانی، اصلاح بار و آموزش بیمار معنا دارد و بهتنهایی جای درمان اصلی را نمیگیرد. جلسات معمولاً کوتاه و بدون درد هستند، اما اثر آن در مطالعات یکسان نبوده و به نوع عارضه، دوز و تعداد جلسات بستگی دارد.
معرفی انواع روش های لیزرتراپی
در روش لیزرتراپی دو روش درمانی متفاوت وجود دارد روش اول لیزرتراپی کم توان و روش دوم لیزرتراپی پر توان است.
لیزر درمانی کم توان
لیزر کمتوان (که به آن لیزر سرد هم گفته میشود) گرمای محسوسی تولید نمیکند و با توان پایین و طول موج قرمز یا مادون قرمز نزدیک کار میکند. عمق نفوذ معمول آن چند میلیمتر تا حدود ۲ سانتیمتر است و برای ضایعات سطحی، تاندونهای نزدیک پوست و دردهای موضعی مناسبتر است. مدت تابش، دوز و فاصلهٔ دستگاه بر اساس پروتکل دستگاه و ناحیهٔ درمان تعیین میشود و عدد ثابتی برای همهٔ بیماران وجود ندارد.
لیزر کمتوان بیخطر تلقی میشود اما بیعارضه نیست: قرمزی موقت پوست، احساس گرمی و در دوزهای بالا سوختگی سطحی گزارش شده است. محافظ چشم برای بیمار و درمانگر الزامی است. همچنین برخلاف تبلیغات رایج، لیزر کمتوان جایگزین دارو یا تمرین نیست و برای تأثیر قابل توجه معمولاً به چند جلسه نیاز دارد.
لیزر درمانی پرتوان
لیزر پرتوان با توان بالاتر برای بافتهای عمیقتر به کار میرود و در برخی مراکز فیزیوتراپی برای دردهای مزمن و ضایعات عمقی، از جمله دردهای ناحیهٔ ستون فقرات، استفاده میشود. توان بالاتر یعنی نفوذ بیشتر، اما یعنی گرمای بیشتر و نیاز به کنترل دقیق دوز. این روش با جراحی لیزر (مانند جراحی دیسک) یکی نیست و انجام آن نیازمند تجهیزات و آموزش تخصصی است.
مزایای درمان عارضه با لیزر درمانی
لیزرتراپی یک روش غیرتهاجمی و بدون برش است و در برخی بیماران به کاهش درد و التهاب کمک میکند. مزایای واقعی و محدودیتهای آن را باید کنار هم دید:
- کاهش درد و التهاب در کوتاهمدت در بخشی از بیماران
- کمک به ترمیم بافت نرم و کاهش تورم موضعی
- بدون نیاز به بیهوشی، برش یا دورهٔ نقاهت جراحی
- جلسات کوتاه و امکان بازگشت به فعالیت روزمره
- عوارض جدی نادر، اما نه صفر؛ اثر درمان برای همه تضمینشده نیست
موارد منع مصرف این روش چیست؟
لیزرتراپی برای همه و روی هر ناحیهای مناسب نیست. موارد منع مصرف یا احتیاط عبارتاند از:
- روی بافت بدخیم یا مشکوک به بدخیمی، بدون نظر متخصص انکولوژی
- روی غدهٔ تیروئید، چشمها و غدد جنسی
- بارداری: پرهیز از تابش روی شکم و کمر
- پوست حساس به نور یا مصرف داروهای حساسکننده به نور
- عفونت فعال یا زخم باز با علت ناشناخته
- اختلال خونریزیدهی یا مصرف داروهای ضدانعقاد (با احتیاط)
- ناتوانی بیمار از ماندن بیحرکت در طول درمان
در همهٔ جلسات، محافظ چشم برای بیمار و درمانگر لازم است و ناحیهٔ درمان باید پوست سالم و تمیزی داشته باشد.
لیزر درمانی چه کاربرد هایی دارد؟
کاربرد لیزر در فیزیوتراپی محدود و مشخص است و با کاربردهای جراحی و زیبایی لیزر یکی نیست. فهرست زیر فقط شامل کاربردهای رایج در توانبخشی است.
در فیزیوتراپی، لیزر درمانی بیشتر در این موارد به کار میرود:
- دردهای مزمن گردن، کمر، شانه و زانو
- تاندینوپاتیها مثل آرنج تنیسبازان و گلفبازان
- درد و التهاب مفاصل در آرتروز، بهعنوان درمان کمکی
- دردهای عصبی محیطی، در صورت تجویز پزشک
- ترمیم بافت نرم و کاهش التهاب پس از آسیبهای ورزشی
- درد موضعی مقاوم مانند خار پاشنه یا شانهٔ منجمد، در کنار تمریندرمانی
کاربردهای جراحی و زیبایی لیزر — از برداشتن ضایعات پوستی تا لیزر مو — به تجهیزات، مجوز و تخصص دیگری نیاز دارد و در این مقاله بررسی نمیشود. اگر دربارهٔ درمان لیزر برای یک بیماری خاص سؤال دارید، پاسخ را از متخصص همان حوزه بگیرید.
روال انجام لیزرتراپی چگونه است؟
در جلسهٔ لیزرتراپی، ناحیهٔ درمان تمیز میشود و بیمار و درمانگر از عینک محافظ استفاده میکنند. دستگاه در تماس یا با فاصلهٔ مشخص از پوست قرار میگیرد و طول موج، توان و مدت تابش بر اساس نوع عارضه و پروتکل دستگاه تنظیم میشود. طول جلسه معمولاً چند دقیقه است و بیمار در طول آن باید بیحرکت بماند.
تعداد جلسات به عارضه و پاسخ بیمار بستگی دارد؛ برای دردهای مزمن اغلب ۲ تا ۳ جلسه در هفته و چند هفته در نظر گرفته میشود. اگر پس از چند جلسه تغییری در درد یا عملکرد دیده نشود، ادامهٔ همان برنامه منطقی نیست و باید ارزیابی و روش درمانی بازنگری شود.
بعد از لیزر درمانی
- قرمزی خفیف پوست ممکن است چند ساعت باقی بماند و معمولاً خودبهخود برطرف میشود.
- در صورت تاول، درد شدید یا تغییر رنگ پایدار، به درمانگر اطلاع دهید.
- فعالیت روزمره معمولاً بلافاصله ممکن است؛ فعالیت سنگین را با نظر درمانگر از سر بگیرید.
- تمرینها و توصیههای حرکتی را ادامه دهید؛ نتیجهٔ لیزر بدون آن پایدار نیست.
شواهد و انتظار واقعبینانه
مطالعات دربارهٔ لیزر کمتوان در دردهای عضلانیاسکلتی نتایج متفاوتی داشتهاند؛ در برخی عارضهها کاهش درد کوتاهمدت گزارش شده و در برخی دیگر تفاوت معناداری با درمان ساختگی دیده نشده است. کیفیت شواهد در بسیاری از این مطالعات متوسط یا پایین است. بنابراین لیزرتراپی را باید یک گزینهٔ کمکی با شانس بهبود در بخشی از بیماران دانست، نه درمانی که نتیجهٔ آن تضمینشده است.
پرسشهای متداول
آیا لیزرتراپی درد دارد؟ معمولاً خیر؛ بیشتر بیماران احساس گرمای خفیف یا بیحسی موقت را گزارش میکنند.
چند جلسه لازم است؟ بسته به عارضه متفاوت است و اغلب چند هفته درمان با ۲ تا ۳ جلسه در هفته پیشنهاد میشود؛ پاسخ ندادن پس از چند جلسه باید بازنگری شود.
آیا لیزرتراپی جای تمریندرمانی را میگیرد؟ خیر. لیزر میتواند درد را کم کند تا بیمار بتواند تمرین کند، اما بدون تقویت و اصلاح حرکت، نتیجه پایدار نیست.
تفاوت لیزر درمانی و لیزر زیبایی چیست؟ لیزر درمانی از نور با دوز پایین برای کاهش درد و التهاب استفاده میکند؛ لیزر زیبایی و جراحی با توان بالا برای برداشتن یا تخریب بافت به کار میرود. این دو یکی نیستند.
هزینهٔ لیزرتراپی به نوع دستگاه، ناحیهٔ درمان و تعداد جلسات بستگی دارد و پیش از شروع باید بهصورت شفاف اعلام شود. اگر لیزرتراپی برای شما تجویز شده، پرسشهای مشخص بپرسید: چند جلسه، با چه هدفی، و چه معیاری برای ادامه یا توقف درمان وجود دارد. در بخش طب فیزیکی و توانبخشی کلینیک یکتا انتخاب روش درمانی بر اساس معاینه و شرایط هر بیمار انجام میشود.
این مطلب آموزشی است و جایگزین معاینه و توصیهٔ اختصاصی متخصص نیست.