مکانوتراپی (Mechanotherapy) یا حرکتدرمانی با تجهیزات مکانیکی، بخشی از فیزیوتراپی است که در آن حرکات درمانی با دستگاهها و وسایل کمکی انجام میشود تا دامنهٔ حرکتی، قدرت و استقامت بیمار بهتر شود. این روش برای بیمارانی به کار میرود که به دلیل جراحی، آسیب، بیماری یا بیحرکتی طولانی توان حرکت خود را از دست دادهاند و باید زیر نظر فیزیوتراپیست و با برنامهٔ مشخص انجام شود.
این روش درمانی از وسایلی مثل دستگاه های ورزشی، دوچرخه ثابت، وزنه، تخته تعادل، فنر، شولدر ویل برای افزایش دامنه حرکتی وسیع تر و حرکت دادن قسمت های مختلف استفاده می شود. یکی از مفیدترین تجهیزات، دوچرخه ثابت می باشد که دارای کاربرد وسیعی است وزنه و فنر نیز برای انجام چندین کارایی مورد استفاده قرار می گیرد تخته تعادل، شولدر ویل یکی دیگر از وسایلی هستند که در انجام تمرینات مربوط به مکانوتراپی از آن استفاده می شود.
به طور کلی هر نوع دستگاهی که بتوان حرکات ورزشی خاصی با آن انجام داد را می توان در مکانوتراپی استفاده کرد این روش برای افرادی نیاز به تحرک و حرکت دارند مناسب است و از درمان خشکی تاندون پیشگیری می کند.
مکانوتراپی برای چه کسانی مناسب است؟
- پس از جراحیهای ارتوپدی مانند تعویض مفصل یا ترمیم رباط، در مرحلهای که پزشک اجازهٔ حرکت داده باشد
- پس از سکتهٔ مغزی و ضایعات عصبی، برای بازآموزی حرکت و حفظ دامنهٔ مفاصل
- در ضعف عضلانی و بیحرکتی طولانی پس از بستری یا گچگیری
- در اختلالات ستون فقرات مانند کمردرد و گردندرد مزمن، بهعنوان بخشی از برنامهٔ توانبخشی
- در سالمندان، برای حفظ استقلال حرکتی و کاهش خطر زمینخوردن
در مقابل، در شکستگی تثبیتنشده، درد حاد شدید، بیماری قلبیعروقی کنترلنشده و عفونت فعال، شروع تمرین با دستگاه بدون تأیید پزشک انجام نمیشود.
کاربرد و مزایای این روش کدامند؟
از مهم ترین مزایای روش مکانوتراپی توانایی فرد در انجام حرکات روزانه به حالت اولیه و افزایش استقامت عضلانی، بازگرداندن، افزایش دامنه حرکتی و مفاصل است و برای افرادی که به مدت زیادی فاقد حرکت و عدم فعالیت را داشته اند تاثیر و نقش بسیار عمده ای دارد تا به حالت اولیه کارایی بدن نزدیک شوند مزایا و کاربرد این روش عبارتند از:
- مناسب افراد دچار اختلال و نقص حرکتی
- افزایش قدرت
- افزایش دامنه حرکتی
- بالا بردن استقامت عضلانی
- پیشگیری از خشک شدن مفاصل و عضلات
- معالجه ضایعاتی بدن
تجهیزات مورد استفاده در این روش
افرادی که به دلایل متعدد دچار محدوده حرکتی و فعالیت شده اند در قسمت مفاصل و عضلانی دچار کاهش قدرت می شوند. برای بهبود دامنه حرکتی و بازگشت قدرت در توان حرکتی وسیله های موجود در بخش مکانوتراپی استفاده می کنند برخی از این تجهیزات مورد استفاده در مکانوتراپی عبارتند از:
- انجام کشش در حین حرکت (Traction with Movement)
- تخت ترکشن یا کشش الکتریکی (دیجیتالی)
- پارالل یا میله های موازی برای راه رفتن
- شولدر بار یا نرده بان شانه (Shoulder Bar)
- شولدر ویل یا چرخ شانه (Shoulder Wheel)
- فریم یا محفظه فلزی به همراه طناب، قرقره، فنر
آشنایی با چند روش تمرین در مکانوتراپی
در تمرین درمانی یا مکانوتراپی حرکات بسیار متعددی با استفاده از دستگاه های ورزشی مختلف انجام می شود که هر کدام از این حرکات می توانند مزایای مختلفی داشته باشند. در اینجا برخی از تمرینات مربوط به مکانوتراپی معرفی شده اند تا همه افراد بتوانند با نحوه کار ورزش درمانی آشنایی پیدا نمایند.
پارالل (آموزش راه رفتن): روش پارالل نوعی تمرین و ممارست برای راه رفتن است. افرادی که به دلایل متفاوت در توانایی حرکتی محدود می باشند این روش مورد استفاده قرار می گیرد این نوع تمرین برای افرادی که دچار ضایعه نخاعی و یا توانایی راه رفتن را ندارند به وسیله وسایل کمکی مثل واکر حرکت می کنند. این روش می تواند مفید واقع شود. در روش پارالل با استفاده از 2 میله با ارتفاع متفاوت که برای افراد با قدهای مختلف طراحی شده است برای درمان توانایی حرکتی و باز آموزی راه رفتن و افرادی که دچار ضعف حرکتی در اندام تحتانی هستند استفاده می شود.
ست دوچرخه ثابت: یکی از مفیدترین تجهیزات مکانوتراپی دوچرخه ثابت می باشد که دارای کاربرد وسیعی است معمولا ست دوچرخه ثابت می تواند برای همه افراد مورد استفاده قرار بگیرد زیرا دوچرخه ثابت باعث می شود تا تحرک فرد بیشتر شود بدین ترتیب از بروز انواع بیماری های ناشی از کم تحرکی جلوگیری می نماید. بدین ترتیب دوچرخه ثابت می تواند برای حفظ سلامتی افراد بسیار مفید باشد از این وسیله نیز برای تقویت و تحرک پذیری ماهیچه ها و افزایش استقامت آن و در بعضی موارد رفع محدودیت ها استفاده شود. دوچرخه ثابت وسیله مناسبی است که در صورت استفاده صحیح، می تواند باعث افزایش آمادگی جسمانی و بهبود سلامتی و جلوگیری از بیماری های ناشی از کم تحرکی شود.
دوچرخه ثابت وسیله ای بسیاری عالی برای ایجاد تحرک می باشد اما باید توجه داشت که استفاده از آن و یا نحوه صحیح رکاب زدن بر روی آن می بایست کامل رعایت گردد تا منجر به مصدومیت نگردد.
ارگومتر دستی (بازویی): ارگومتر دستی مانند دوچرخهٔ ثابت است اما با دست کار میکند و برای بیمارانی مناسب است که نمیتوانند از اندام تحتانی استفاده کنند، مانند برخی بیماران اماس یا افراد با ضعف یا فلج اندام تحتانی. این دستگاه برای تمرین هوازی سبک و افزایش تحمل فعالیت هم به کار میرود.
دستگاه الیپتیکال: از تجهیزات پرکاربرد دیگر در مکانوتراپی حرکاتی که توسط الیپتیکال انجام می شوند به نوعی تداعی کننده دویدن یا شبیه سازی آن می باشد. برای انجام حرکات مربوط به دستگاه الیپتیکال می توان با توجه به توانایی های بدن خود سطح مناسب را انتخاب نمود. زیرا معمولا این دستگاه دارای سطوح مختلفی بوده که به راحتی قابل تغییر می باشند. بدین ترتیب همه افراد می توانند با هر سطح توانایی از نظر حرکتی از این دستگاه بهره مند شوند دستگاه الیپتیکال می تواند کمک نماید تا بتوان به راحتی و به صورت همزمان اندام های پایین و بالای بدن خود را تقویت نمود دستگاه الیپتیکال هم چنین به افرادی که به بیماری های قلبی و عروقی دچارند و می خواهند قلب سالم تری داشته باشند به بهبود آن کمک می کند که بسیار مناسب می باشد. بدین ترتیب همه افراد می توانند از مزایای مربوط به دستگاه الیپتیکال بهره مند شوند.
تمرین درمانی مقاومتی: روش HUR جز روش های درمانی تخصصی برای انجام تمرینات و امور توان بخشی است. تجهیزات توان بخشی ساخت کشور استرالیا HUR به صورت کاملا تخصصی برای استفاده موثر در امور توان بخشی در سراسر دنیا طراحی شده اند. تکنولوژی به کار رفته در این تجهیزات بر اساس فشار هوا تنظیم میشود که اطمینان دهنده بستری قابل اعتماد برای انجام تمرینات مفاصل است. هم چنین استفاده از فشار هوا در تنظیم مقاومت باعث افزایش پیوسته فشار شده که این خود آسیب های ناشی از صدمات ورزشی را به حداقل ممکن می رساند.
شولدر ویل یا چرخ شانه: برای افزایش دامنه حرکتی و چرخشی در مفاصل و قسمت های مختلف بدن از این روش شولدر ویل و یا چرخ شانه استفاده می شود. بیمارانی که با کاهش دامنه حرکتی در قسمت مفصل عضلانی شانه مواجه هستند به وسیله شولدر ویل انجام حرکاتی مثل چرخش های به سمت داخل بردن دست به پشت کمر، چرخش های خارجی مثل بردن دست به پشت سر، بلند کردن باز مورد تمرین قرار می گیرد.
تراکشن یا کشش: از روش ترکشن یا کشش به طور کلی برای ایجاد نیروی کششی استفاده می شود برای درمان بیماری ستون فقرات و اندام تحتانی با ایجاد نیروی کششی بر روی ستون مهره های گردن و دیسک های مهر های کمر و حرکات کشش اندام تحتانی مثل زانو و لگن این روش مورد استفاده قرار می گیرد.
فریم یا محفظه فلزی: به وسیله طناب، فنر و قرقره تعدادی از حرکات ورزشی نرمشی و درمانی مورد نیاز برای بهبود بیمار توسط درمانگر اجرا و تمرین می شود.
ایمنی و اصول اجرا
مکانوتراپی زمانی مفید است که دوز حرکت درست تنظیم شود. چند اصل ساده کیفیت و ایمنی جلسه را تعیین میکند:
- تنظیم دستگاه بر اساس قد، دامنهٔ حرکتی و تحمل بیمار، نه بر اساس الگوی ثابت برای همه
- شروع با مقاومت و دامنهٔ کم و افزایش تدریجی در جلسات بعد
- کنترل وضعیت بدن در حین تمرین؛ جبران حرکت با کمر یا شانه، اثر تمرین را کم میکند
- توقف تمرین در صورت درد شدید، سرگیجه، تنگی نفس یا بیحسی
- ثبت پیشرفت دامنهٔ حرکتی و قدرت در هر مرحله برای تنظیم برنامهٔ بعدی
نتیجه پایانی درباره روش مکانوتراپی
مکانوتراپی ابزاری برای بازگرداندن حرکت و قدرت است و ارزش آن به دقت برنامه، تنظیم تجهیزات و پیگیری پیشرفت بستگی دارد. پیش از شروع، ارزیابی بیومکانیکال مشخص میکند کدام حرکت و کدام دستگاه برای مشکل شما مناسب است. در بخش ارزیابی بیومکانیکال اندامها و مفاصل این ارزیابی پیش از طراحی برنامهٔ تمرینی انجام میشود.
پرسشهای متداول
تفاوت مکانوتراپی و فیزیوتراپی چیست؟ مکانوتراپی یکی از روشهای فیزیوتراپی است و به تمرین با تجهیزات مکانیکی اشاره دارد؛ فیزیوتراپی مجموعهٔ گستردهتری از روشها مانند تمریندرمانی، درمان دستی و روشهای فیزیکی است.
آیا مکانوتراپی برای کمردرد مفید است؟ بهعنوان بخشی از برنامهٔ توانبخشی میتواند به بهبود قدرت و استقامت کمک کند، اما بهتنهایی و بدون آموزش حرکت و مدیریت بار، نتیجهٔ پایدار نمیدهد.
چند جلسه لازم است؟ بسته به وضعیت بیمار متفاوت است؛ در توانبخشی پس از جراحی یا ضایعهٔ عصبی معمولاً چند هفته تمرین منظم لازم است و پیشرفت با معیارهای عملکردی سنجیده میشود.
آیا انجام مکانوتراپی در خانه ممکن است؟ بخشی از تمرینها با کش، وزن بدن و وسایل ساده قابل انجام است، اما دستگاههای مقاومتی و کششی نیاز به تنظیم و نظارت دارند.
این مطلب آموزشی است و جایگزین معاینه و توصیهٔ اختصاصی متخصص نیست.