پروتز چشم یا چشم مصنوعی (Ocular prosthesis) پروتزی است که برای شبیهسازی یک چشم طبیعی به کار میرود. پروتز چشم بینایی را به چشم از دست رفته بازنمیگرداند؛ هدف اصلی آن پر کردن حفرهٔ چشم و بازگرداندن ظاهر طبیعی صورت است. این پروتز در میان پروتزهای صورت، بیشترین اثر را بر ظاهر فرد دارد و ساخت آن با قالبگیری اختصاصی و تطبیق دقیق انجام میشود.
پروتزهای چشم امروزی از مواد آکریلیک پزشکی ساخته میشوند و رنگ و شکل عنبیه و مردمک آنها با چشم سالم تطبیق داده میشود. پروتز چشم یکی از انواع پروتز است، با این تفاوت که هدف آن بازگرداندن ظاهر است نه عملکرد بینایی. یک پروتز خوب ساختهشده میتواند افتادگی پلک و عدم تقارن صورت را تا حد زیادی کاهش دهد. نکتهٔ مهم این است که پروتز چشم یک وسیلهٔ بهداشتی است و مانند هر پروتز دیگر به مراقبت، پالایش دورهای و در نهایت تعویض نیاز دارد.
همچنین پروتز های چشمی به سبب ایجاد توازن و تقارن آناتومیک درد و پلک فوقانی و کاستن از کشش زیادی روی هر دو پلک فوقانی به بهتر دیدن تنها چشم باقی مانده کمک می کند.
معرفی انواع پروتز چشم مصنوعی
امروزه پروتزهای چشم مصنوعی زیر موجود می باشند که هر مورد از آن ها برای اهداف خاصی مورد استفاده قرار می گیرند.
کانفورمر (Conformer): یک قالب موقت و شفاف که معمولاً بلافاصله یا چند روز پس از جراحی در حفرهٔ چشم قرار داده میشود تا فورنیکسها (فضاهای پشت پلک) شکل خود را حفظ کنند و بافت نرم دچار جمعشدگی نشود. کانفورمر پروتز نهایی نیست و پیش از ساخت پروتز اصلی برداشته میشود.
چشم مصنوعی: یک چشم پروتزی سفارشی بعد از تخلیه انوکلیشن یا در موارد آنوفتالمیا نصب می گردد. پروتز چشمی از پلی متیل متاکریلات (PMMA) با رتبه پزشکی پایدار ایجاد شده است.
شل صلبیهای (Scleral shell): یک پوستهٔ نازک و سفارشی که روی کرهٔ چشم کوچکشده یا چشم نابینا اما حفظشده قرار میگیرد و ظاهر آن را اصلاح میکند. این گزینه برای بیمارانی است که چشمشان تخلیه نشده اما ظاهر آن تغییر کرده است.
پروتز اوربیت (Orbital prosthesis): برای مواردی به کار میرود که علاوه بر کرهٔ چشم، بافت اطراف حفره نیز برداشته شده است. این پروتز از سیلیکون پزشکی ساخته میشود و با چسب یا اتصال مغناطیسی روی صورت قرار میگیرد.
معرفی بخشهای مهم یا ساختار این نوع پروتز
چشم مصنوعی از این بخشها تشکیل میشود:
- پوستهی بیرونی بیضوی و سفید رنگ که برای شبیه سازی رنگ سفید چشم دیگر طراحی شده است.
- بخش دایره ای مرکزی که برای شباهت با عنبیه و مردمک چشم دیگر رنگ شده است.
ایمپلنت داخل حفره یک جسم گرد و مستقل است که در جراحی داخل حفرهٔ چشم قرار میگیرد و به حرکت طبیعیتر پروتز کمک میکند. پروتز نهایی روی ایمپلنت قرار میگیرد اما به آن چسبیده نیست و برای تمیز کردن برداشته میشود. فاصلهٔ زمانی بین جراحی و قرار دادن پروتز نهایی را پزشک تعیین میکند و معمولاً چند هفته است تا تورم فروکش کند.
روش های ساخت پروتز چشم و نحوه استفاده آن
برای ساخت پروتز چشم ابتدا با استفاده از آلژینات (نوعی جلبک دریایی) یا مواد پایه سیلیکونی (که در تماس با بدن ایجاد حساسیت نمی کند) از مناطق آسیب دیده قالب گیری می شود.
سپس طی مراحل مختلفی پروتز نهایی که عمدتا از جنس پلی متیل متا کریلات (PMMA) است، ساخته می شود طول عمر پروتز چشم، به طور متوسط 3 تا 4 سال است، اما باید سالی یکبار برای پولیش و پرداخت سطح پروتز چشم و از بین بردن خطوط و خراش های احتمالی به کلینیک مراجعه کرد. هم چنین به علت تغییرات خاص در حفره چشم، بیماری یا علل دیگر ممکن است پروتز چشم زودتر از 3 سال نیاز به تعویض داشته باشد.
پروتز چشم روی ایمپلنت درون چشمی قرار می گیرد ایمپلنت درون چشمی یک دستگاه گرد محکم مستقلی است که با جراحی و برای همیشه درون کاسه چشم قرار می گیرد. ایمپلنت درون چشم اکثر وقت ها با یک بافت زنده یا ماده بالشتی مصنوعی پیش از قرار گیری پوشانده می شود. فاصله میان جراحی تخلیه چشم و قرار دادن پروتز چشم بستگی به نظر پزشک معالج دارد. معمولا اولین پروتز چشم می بایست در بین 2 تا 4 هفته بعد از عمل تخلیه جراحی چشم در کاسه چشم قرار داده شود با به کار گیری از پروتز چشم، هم برای مسائل زیبایی و هم برای مسائل بهداشتی پیشنهاد می شود همین طور لازم به ذکر می باشد که حفره چشم در صورت خالی ماندن برای زمان طولانی کوچک می شود.
استفاده از پروتز چشم برای چه کسانی ضرورت دارد؟
وجود شرایط زیر در اشخاص منجر به ضرورت استفاده از پروتز چشم سفارشی یا چشم مصنوعی خواهد شد:
انوکلیشن: انوکلیشن مشتمل بر تخلیه کل چشم می باشد ایمپلنت در کپسول روزنهها (غشاء فیبروزی پوشاننده صلبیه) قرار داده می شود تا جایگزین حجم از دست رفته بر اثر تخلیه چشم گردد.
چشم نابینا و دردناک: وضعیتی که در آن چشم هیچ تصویری از نور و روشنایی ندارد و نیز احساس درد می کند.
ملانوم چشم: نوعی سرطان ناشی از سلول های ملانوسیت موجود در چشم می باشد.
رتینوپاتی دیابتی: رتینوپاتی دیابتی که علت مهم نابینایی در بزرگسالان ناشی از تغییر و تحول در رگ های خونی شبکیه می باشد.
تومورها: بخش اعظمی از سرطانها می توانند بر ساختار های متعدد چشم تاثیر بگذارند در مواقعی که معالجه از بین بردن تومور ناموفق باشد معمولا نیاز به تخلیه چشم به روش انوکلیشن می باشد.
تروما یا آسیب دیدگی: تروما که شایعترین علت از دست دادن بینایی یک چشم می باشد در شکل های مختلفی پیش می آید مثلا آسیب دیدگی هایی که سبب تخلیه چشم می شوند عبارتند از:
پارگی کره چشم، ترومای نافذ یا سوراخ شدن چشم، تروما بلانت یا غیرنافذ.
پارگی چشم: جراحت کامل قطور در دیواره چشم بر اثر اجسام سخت یا آسیب با نیرویی ناشی از شی با لبه ضخیم می باشد.
ترومای نافذ چشم: ترومای نافذ چشم عبارتست از آسیبی به چشم که منجر به جراحت ورودی و یا جسم خارجی درون چشم می گردد.
سوراخشدن چشم: آسیبدیدگی که سبب ایجاد زخم ورودی و خروجی در چشم می شود، از جمله یک شئ گلولهای شکل که وارد مکانی می شود و از مکانی دیگر خارج می شود.
کاتاراکت یا آب مروارید: وضعیتی که سبب تار شدن عدسی چشم گردیده و قدرت بینایی شخص را کاهش می دهد درست است که آب مروارید معمولا رابطه مستقیمی با پیری دارد البته ممکن است بر اثر تروما نیز تشدید گردد.
عفونت: بخش اعظمی از انواع عفونتها می توانند سبب از دست دادن بینایی شوند و جهت محافظت سایر اعضای بدن در برابر عفونت لازم است که چشم تخلیه گردد بیماری زونا، یوئیت چشمی، جراحت زخم قرنیه و غیره از جمله عوارض تخلیه چشم می باشند.
خون ریزی زجاجیه: خون ریزی در حفره زجاجیه در قسمت جلوی شبکیه چشم قادر است بر اثر بیماری و یا آسیب دیدگی ایجاد شود.
اندوفتالمیت: یک عفونت باکتریایی داخل در چشم می باشد که اکثر اوقات در نتیجه آسیب دیدگی چشم به وجود می آید.
هزینه ساخت پروتزهای چشمی چقدر است؟
هزینهٔ پروتز چشم یک عدد ثابت نیست و به این عوامل بستگی دارد: نوع پروتز (چشم کامل، شل صلبیهای یا پروتز اوربیت)، سفارشی یا آماده بودن، جنس و روش ساخت، تعداد جلسات قالبگیری و تطبیق، و اینکه پروتز روی ایمپلنت قرار میگیرد یا نه. تعرفهٔ مراکز مختلف یکسان نیست و هر سال تغییر میکند؛ به همین دلیل عدد دقیق فقط پس از معاینه و انتخاب نوع پروتز اعلام میشود.
پیش از سفارش، این موارد را روشن کنید: هزینهٔ قالبگیری، ساخت، تطبیق و پالایش جداگانه است یا در یک مبلغ؛ چند جلسهٔ تطبیق لازم است؛ تعویض زودهنگام در چه شرایطی رایگان است؛ و آیا بیمهٔ شما بخشی از هزینه را پوشش میدهد. پوشش بیمه به نوع بیمه و مدارک پزشکی بستگی دارد و باید پیش از ساخت استعلام شود.
نوع جراحیای که قبلاً انجام شده، بر انتخاب و ساخت پروتز اثر میگذارد. دو روش اصلی عبارتاند از:
تخلیهٔ محتویات چشم (Evisceration): محتویات داخلی چشم برداشته میشود اما صلبیه و بافت خارجی حفظ میشود. در این روش حرکت پروتز معمولاً بهتر است و ایمپلنت داخل صلبیه قرار میگیرد.
تخلیهٔ کامل چشم (Enucleation): کل کرهٔ چشم برداشته میشود و ایمپلنت در حفره قرار میگیرد. انتخاب بین این دو روش به علت بیماری، وضعیت بافت و نظر جراح بستگی دارد.
پزشک معالج براساس موارد ذیل تصمیم می گیرد که کدام روش جراحی پروتز چشم را مورد استفاده قرار دهد:
- نوع وضعیت چشمی که دارید
- میزان جراحت وارد شده به چشم
چه زمانی پروتز باید تعویض یا پالایش شود؟
پروتز چشم عمر دائمی ندارد. تغییر رنگ، خراش سطحی، تجمع ترشحات، لق شدن پروتز در حفره و تغییر شکل پلک از نشانههای نیاز به بررسی هستند. معمولاً پالایش سطح سالانه و تعویض پروتز هر چند سال انجام میشود، اما این فاصله در افراد مختلف متفاوت است و به مراقبت و تغییرات حفره بستگی دارد.
پرسشهای متداول
آیا با پروتز چشم میتوان دید؟ خیر. پروتز فقط ظاهر چشم را بازمیگرداند و بینایی ایجاد نمیکند.
آیا پروتز چشم حرکت میکند؟ در بسیاری از بیماران حرکت محدود و طبیعینما دارد، بهویژه اگر ایمپلنت و جراحی مناسب انجام شده باشد؛ میزان حرکت در افراد متفاوت است.
هر چند وقت باید تمیز شود؟ طبق آموزش چشمپزشک یا پروتزیست؛ معمولاً برداشتن و تمیز کردن دورهای و پالایش سالانه کافی است، اما ترشح زیاد یا التهاب نیاز به بررسی دارد.
آیا پروتز چشم درد دارد؟ پروتز بهتنهایی درد ایجاد نمیکند؛ درد، سوزش یا ترشح پایدار میتواند نشانهٔ التهاب، عفونت یا عدم تطبیق باشد و باید بررسی شود.
توصیه های پزشکی در خصوص پروتز چشم
- همیشه با دستان تمیز به پروتز های چشم خویش دست بزنید.
- اطراف خود را چک کنید تا از این که پروتزها آسیب نمیبینند یا در صورت افتادن گم نمی شوند مطمئن گردید.
- دستکاری بیش از حد پروتزها منجربه سوزش و درناژ مضاعف میگردد پروتز را فقط مطابق دستور چشم پزشک در آورید.
- همیشه پلکهای خود را ببندید و آنها را به سمت بینی تمیز نمائید پاک کردن آنان در جهت بالا ممکن است سبب خارج شدن لبه پروتز شود.
- چانه خود را به سمت شخصی که با وی صحبت می کنید ببرید. علاوه بر چشمها، سرو شانه های خود را تکان دهید تا ظاهر شما طبیعی تر به نظر برسید.
- پروتز های چشم را در دستمال نگه ندارید چون ممکن می باشد به صورت تصادفی از بین بروند.
- پروتزهای چشم را با استفاده از حلالها، مواد ضدعفونی کننده دست یا الکل پاک نکنید چون این مواد شیمیایی ممکن می باشد سبب آسیب دیدگی پروتز و سوکت شوند.
- برای برداشتن پروتئین های اضافی از روی پلکها و مژهها آن هارا با آب گرم و یک دستمال پاک نمایید.
ساخت پروتز چشم یک فرایند تخصصی است که با معاینه، قالبگیری، ساخت و چند جلسه تطبیق انجام میشود و نتیجهٔ آن به دقت ساخت و همکاری بیمار در مراقبت بستگی دارد. اگر پس از جراحی چشم یا برای اصلاح ظاهر چشم نابینا به پروتز نیاز دارید، ابتدا ارزیابی تخصصی انجام دهید. در بخش ارتوپدی فنی و پروتز کلینیک یکتا ساخت پروتزهای سفارشی و آموزش مراقبت انجام میشود.
این مطلب آموزشی است و جایگزین معاینه و توصیهٔ اختصاصی متخصص نیست.